Umęczonym cześć, żyjącym ku zadumie, przyszłym ku przestrodze...

 

Ze względu na szacunek i poniesioną ofiarę całego swego życia, wypada napisać parę słów o Polakach, Niemcach i obywatelach innych narodowości, którzy stepy Kazachstanu musieli zacząć traktować jako swoją drugą ojczyznę. Wśród nich najstarszą grupą pokoleniową Polaków są rodziny zesłańców politycznych, uczestników powstań. Tylko z powstania w roku 1863 na terenie Obwodu Omskiego do którego należały także rejony północno - wschodniego Kazachstanu zesłano ponad 10 tys. Polaków. Natomiast rok 1936 stał się dla wielu Polaków zamieszkujących dawne wschodnie rejony Polski, następnie zajęte przez Armię Radziecka kolejną tragedią w ich życiu. Nie chcąc poddać się przymusowej kolektywizacji, nie godząc się na likwidowanie kościołów, wykazując obojętność na zbrodnicze założenia komunizmu byli traktowani przez władze sowieckie jako wrogowie ludu. Na mocy dekretu władz komunistycznej Rosji z 28 kwietnia 1936 roku - z terytorium dzisiejszej Ukrainy, a wtedy wschodnich granic Rzeczypospolitej wysiedlono do Kazachstanu kolejnych 15 tys. rodaków. Wśród nich były też nieliczne rodziny pochodzące z Niemiec.

Kolejna deportacja miała miejsce w latach 1939 - 1946. Miało to związek z agresją Rosji Radzieckiej na Polskę w dniu 17 września 1939 roku. Na terenach zajętych przez bolszewików zaczęła się przymusowa kolektywizacja. Wymordowano wielu właścicieli ziemskich, prostych chłopów broniących skrawka swojej ojcowizny, policjantów, żołnierzy. W 1940 roku, ci którzy nie chcieli się podporządkować władzy sowieckiej zostali deportowani w głąb ZSRR. Jedną z tras deportacji, była droga na Pietropawłowsk, Tainszę i okolicznych miejscowości, a bardziej stepy, które za wszelką cenę komuniści chcieli zasiedlić. Do Okręgu Pawłodarskiego skierowano ok. 8 tys. Polaków. Patrząc na stepy Kazachstanu - zwane też "stepami głodu", latem suche i gorące, zimą śnieżne i mroźnie, nie trudno sobie wyobrazić tragedii tychże ludzi. Pozostawieni na stepie, mając niewiele czasu do zimy, musieli często sami wybudować sobie domy, które były prostymi ziemiankami. Jednym materiałem w wielu rejonach było drewno z pobliskich brzóz lub glina i suche pędy piołunu ewentualnie słomy, z których robiono coś co podobne jest wielkością do dzisiejszych pustaków. Wielu z wycieńczenia, chłodu i chorób nie przeżyło pierwszej, ciężkiej zimy i pracy ponad siły ludzkie z głodowymi porcjami jedzenia.  W rejonie Majkainu zachował się cmentarz polskich zesłańców, pracujących przy budowie elektrowni, w pobliskich kopalniach węgla, złota. Do dziś znajduję się tam ok. 40 metalowych krzyży. Na tabliczkach już tylko gdzie niegdzie widać imiona i nazwiska. Większość to jednak zbiorowe mogiły, w których spoczywa ok. 1000 naszych rodaków.

 

"Zaraz na początku. W lipcu ojciec dostał krwawej biegunki. Brat woził go do lekarza. Ojciec powiedział, że jak dziewiąty dzień przeżyje, to będzie żył. Byłam obecna przy jego śmierci. Leżał na pryczy. Miał obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej i wciąż na niego patrzył. Modliłam się przy nim. Mamusia coś na płycie gotowała. Wziął taki głębszy oddech, a ja krzyknęłam: „Mamo! Tato umiera!” Ojciec zdjął wzrok z tego obrazu, popatrzył na mnie i powiedział: „Nie płaczcie a módlcie się” i umarł. To było 29 lipca. Bardzo przytomnie umierał i taki żal miał, że na obczyźnie, i że pogrzebu z księdzem nie będzie.
Dali jakichś desek, trumnę zrobili. Polacy szli, śpiewali i pochowali go w stepie" (ze wspomnień Anny Łowkiet, z domu Bańdur, mieszkającej w Łobzie)

 

 

Feliks Mostowicz, Nowa ojczyzna, Kazachstan 1992, ol. pł.

 

Tragedię a zarazem światło nadziei pięknie przedstawia artykuł pani Wandy Myśliwiec "WSPOMNIENIA W CZARNO-BIAŁEJ TONACJI", zamieszczony w Gościu Niedzielnym (9/2001) -

"[...] Wydarzenia, które wspominam, miały miejsce w 1943 r. w czerwcu w dalekim Kazachstanie i były właśnie w czarnej barwie. Wojna trwała w pełni, Niemcy byli już przegrani, wycofywali się z Rosji, ale walczyli zaciekle. Walki w okolicach Kurska, Orła i Charkowa były bardzo krwawe. Coraz więcej było inwalidów, i dlatego w Benithorze, w dużym pustym budynku, utworzono dla nich dom. Mieli tam przechodzić rehabilitację po trwałym kalectwie i uczyć się zawodu — by mogli samodzielnie pracować i żyć. Wszystkie okoliczne kołchozy zostały zobowiązane do przydzielenia kilku osób do pomocy w celu zagospodarowania nowego obiektu. W ten oto sposób i my, trzy Polki, zostałyśmy tam wysłane do zwózki siana.
Ja byłam małego wzrostu i chuda, a jeszcze na dodatek bałam się byków (tak tu nazywano woły robocze). Wioząc pełen wóz siana, spadłam i rozbiłam oba kolana do krwi. Posłano mnie do lekarza. Dostałam trzy dni zwolnienia. Akurat przyszedł list od babci z Kijał. Postanowiłam więc rano pójść tam pieszo z Rosjanką Swietłaną.
Po drodze zatrzymałyśmy się u ciotki Swietłany, gdyż bardzo bolały mnie kolana, a jedno opuchło. Ciotka Dasza poczęstowała nas barszczem, ale kiedy obejrzała kolano — orzekła, że muszę zostać, a ona przyłoży mi kompres ziołowy. Zostałam, a Swietłana poszła dalej. Kiedy Dasza kładła mi okład, do izby wszedł wysoki mężczyzna i zapytał: Dasza, kto to? — To podruga Swietłany, z Połtawki idzie do Kijał. Wówczas mężczyzna spojrzał na mnie i ostrym tonem zapytał: Kak familja? Wystraszona odpowiedziałam: Sułkowska Wanda. — Ach, znaczy Polaczka? — tu zwrócił się do Daszy. — Ty znów przyjmujesz obcych! A może jeszcze się z nią modlisz? A nu pokaży — i popchnął mnie.
Upadłam na kolana, sycząc z bólu, przeżegnałam się automatycznie i zaczęłam mówić: Ojcze nasz, któryś jest w niebie... — Zamołczy! — wrzasnął mężczyzna. Nadal klęczałam i nagle uczułam uderzenie w plecy. Zwinęłam się z bólu — to był bat. Dasza zasłoniła mnie i drugie uderzenie spadło na nią. Krzyknęła: Nie bij, ona jest chora! Na szczęście rozległo się pukanie w okno i wołanie: Predsidatiel! Michaił Iwanowicz! Wychodząc, krzyknął: Dasza, żeby mi tu śladu nie było po tej Polaczce, poniała!? Dasza podniosła mnie, zdjęła ze mnie bluzkę i mokrym okładem koiła ból pleców. Płakałam, zachłystując się. — Wanda, nie płacz — prosiła mnie.
Dasza wyglądała na zwykłą wiejską kobietę, ale w jej spojrzeniu było wiele dobroci. Zaczęła cicho mówić: Proszę, wysłuchaj mnie, Michaił był dobrym mężem, jednak przeze mnie wyrzucili go z „Rajkomu” — zrozum, on był wielkim komisarzem, a teraz jest tylko predsidatielem w kirgizkim kołchozie. A to wszystko moja wina, przygarnęłam do domu chorego staruszka, miał rany na plecach i nogach, wyleczyłam go. Gdy odchodził, prosił, żebym zawołała dobrych sąsiadów, bo chciał się pożegnać. Przyszło sporo ludzi, lubili mnie, bo wielu leczyłam. Wówczas on zaczął się modlić i śpiewać jak prawdziwy pop. Gdy byliśmy tak rozmodleni — nagle wpadła milicja. Oh, jak ten komendant się śmiał, gdy zobaczył nas modlących się. Nagle wyciągnął nagan i zastrzelił go, to było straszne, nie zapomnę tego do śmierci — ucichła, zwieszając głowę. — Myślałam, że umrę po tym jak Michaił mnie zbił. Znalazłam się w szpitalu. Bóg mi świadkiem, że śmierci tego staruszka nie chciałam.
Nagle zrozumiałam, że grozi mi niebezpieczeństwo. Zerwałam się z ławy. Dasza zaprowadziła mnie do znajomej Kirgizki na nocleg. Rano jednak przyszła opatrzyć mi rany i dała kawał placka na drogę. Przepraszała za swojego męża i prosiła, żebym mu wybaczyła. Obiecałam, że poproszę Boga, ażeby mu wybaczył. W drodze do Kijał rozmyślałam o tej niezwykłej kobiecie. Żyła z takim złym człowiekiem, a jednak pozostała uczciwą i dobrą. To ona była tym jasnym światłem w moich czarnych wspomnieniach..."
 

Mówiąc o zesłanych, przesiedleńcach, a przede wszystkim o tragedii ludzkiej należy wspomnieć o Niemcach, którzy musieli zostawić swoje domy na terytorium tzw. Republiki Niemców Nadwołżańskich. Na terenie Republiki istniało 12 niemieckich wsi. Republikę zamieszkiwało ok. 600 tys. osób (w tym Niemców ok. 370 tys.). Po rewolucji październikowej część Niemców wyjechała z Rosji, natomiast ci, którzy zostali, przyłączyli się do rewolucji. 19 października 1918 r. powstała na tych terenach pierwsza forma niemieckiej autonomii. Niemiecka Nadwołżańska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka oficjalnie powstała 6 stycznia 1924 roku. Po napaści Niemiec na Związek Radziecki, Stalin, obawiając się sabotażu i niesubordynacji ze strony Niemców Nadwołżańskich, wydał w 1941 roku „Dekret o wygnaniu”, na mocy którego Republika została zniesiona, a Niemcy nadwołżańscy zesłani między innymi do Kazachstanu, gdzie wielu z nich zmarło z głodu, wycieńczenia.

ballada

Słowa: Marian Jonkajtys
Muzyka: Andrzej Płończyński

Życie Polaków – z miast i osiedli
Na Ziemiach Wschodnich rozsianych:
Z łąk nad Wilejką, z borów Podola,
Z Wołynia pól buraczanych –
Cierniem, nie różą, było usłane
W upływającym stuleciu.
Los w czasie wojny – Drugiej Światowej
Nie szczędził Kresowych Dzieci.

Piotrka – z Nieświeża,
Jóźka – ze Lwowa,
Z Wilna – Tereski i Ziutka,
Z Grodna – Grażynki,
Antosia – z Brześcia,
Maniusia – spod Nowogródka.

Wdarli się do nich nocą żołdacy
Na krzywdę i na ból ślepi –
I wysiedlili wraz z rodzinami
W Sybiru lasy i stepy...
A tam, w Sybirze – nędza, katorga,
Śmiertelny mróz i zawieje...
Nagle amnestia: Sikorski – Anders.
Ożyły w sercach nadzieje.

Piotrkom – z Nieświeża,
Jóźkom – ze Lwowa,
Z Wilna – Tereskom i Ziutkom,
Z Grodna – Grażynkom,
Antosiom – z Brześcia,
Spod Nowogródka – Maniutkom.

Z tajg syberyjskich, z kazachskich stepów,
Z głodnego Uzbekistanu
Dotarły cudem Dzieci – szkielety
Do gościnnego Iranu.
Generał Anders w polskich osiedlach
W Afryce, w Indiach, w Australii
Stworzył im szanse, by wiarę w Boga,
I w ludzi znów odzyskali.

Piotrek – z Nieświeża,
Jóźko – ze Lwowa,
Z Wilna – Tereska i Ziutek,
Grażynka – z Grodna,
I z Brześcia – Antoś,
Spod Nowogródka – Maniutek.

Dziś, po pół wieku, po całym świecie
Rozsiani, z dala od Kraju,
Do tamtych przeżyć Kresowe Dzieci
Myślami często wracają.
A że po roku, któreś z ich grona
Przekracza już „smugę cienia” –
Niech ta piosenka chociaż imiona
Uchroni od zapomnienia...

Piotrka – z Nieświeża,
Jóźka – ze Lwowa,
Z Wilna – Tereski i Ziutka,
Z Grodna – Grażynkę,
Antosia – z Brześcia,
Maniusia – spod Nowogródka.

 

 

Krzyż w Oziornym.

"Bogu chwała; ludziom - pokój; męczennikom Królestwo Niebieskie; Narodowi Kazachstanu wdzięczność; Kazachstanowi - rozkwit".

---